دانلود کار تحقیقی حقوق - احباط

فهرست

مقدمه

واژه «احباط» در لغت به معنای باطل کردن، هدر دادن، تباه ساختن، بی تأثیر نمودن، خشک شدن آب چاه و… آمده است.

در اصطلاح، «احباط» یعنی باطل شدن اعمال نیک با گناهان بزرگ و محو شدن پاداش اعمال پیشین با نتایج شوم گناهان پسین.

جماعتی از متکلمان معتزلی بر این باورند که حسنات پیشین مکلفان با سیئات بعدی باطل می شود، اما امامیه و گروهی از متکلمان اهل سنت این باور را به صورت قاعده ای کلی نپذیرفته اند.
«تکفیر» که به معنای از بین رفتن گناهان به وسیله کارهای نیک و حسنات است، از جمله مباحثی است که در کنار بحث از «احباط» مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. اما در این نوشتار، به موضوع تکفیر نمی پردازیم، زیرا در آن اختلاف اصولی وجود ندارد. اما در بحث «احباط» بیشترین نگاه را به آراء ناهمساز با یکدیگر دادیم و از تکرار آراء هماهنگ پرهیز خواهیم نمود. نیز در این پژوهش به آراء اشاعره در زمینه «احباط» کمتر اشارت رفته است، بدان جهت که در این مقوله، دیدگاه اشاعره اختلاف چندانی با امامیه ندارد.

ماهیت اعمال پس از صدور متعین می شود و لباس وجود بر تن می کند، و هر آنچه که موجود باشد معدوم نمی شود، بدین ترتیب ماهیت اعمال سیئه نمی تواند ماهیت اعمال حسنه را نابود سازد و محو گرداند، چنان که معتزله به آن قائل هستند.

وانگهی اعتقاد به آنچه که معتزله بیان داشتند، موجب می شود که یأس و ناامیدی و از سوی دیگر طغیان و سرکشی و تسلیم شدن در برابر هواهای نفسانی بر انسان مسلط گردد، اگر عده ای تصور کنند که کارهای شایسته آنان به موجب حتی یک گناه باطل و محو می شود و چنانچه تصور کنند که به وسیله یک کار شایسته همه معاصی و گناهان شان محو و نابود می شود، در برابر چنین وضعی تجرّی می یابند و مغرور به کارهای شایسته شان می شوند و طغیان و سرکشی را در پیش می گیرند.

بنابراین بررسی و تحقیق در این گزاره دینی برای خود جایی باز نموده است، و باید تلاش و کوشش پژوهشگران بر حلّ و تعیین مرزها و چهارچوب های این مؤلّفه معطوف گردد.

پیشینه تاریخی

نظریه تحابط اعمال به ابوعلی جبائی که یکی از بزرگان معتزله است نسبت داده می شود، او بر این باور است که گناهان کبیره تمامی اعمال شایسته گذشته فرد را باطل می کند.

ابوهاشم، که او نیز یکی دیگر از دانشمندان معتزلی است، معتقد است که اعمال صالحه با اعمال سیئه سنجیده می شود، اگر گناهان کبیره کمتر از کارهای شایسته باشد به اندازه گناهان کبیره از اعمال صالحه را از بین می برد و مازاد اعمال صالحه برجای می ماند.1

قاضی عبدالجبار همدانی نیز می گوید:

«اعمال مکلّفین محفوف به طاعات و معاصی است و این از چند حالت خارج نیست؛ یا اینکه انسان هم طاعت ا نجام داده است و هم معصیت و جمع بین این دو نموده است، که دراین صورت طاعات و معاصی او برابر است، یا اینکه یکی از این دو بر دیگری برتری دارد، که در این صورت عمل کم به وسیله عمل بیشتر از بین خواهد رفت… و این همان قول به احباط و تکفیر است که بزرگان و مشایخ ما به آن باور دارند.»2

یکی دیگر از مشایخ معتزله به نام تفتازانی در رابطه با مسأله تحابط می گوید:
«کسی که بعد از کفر و معصیت ایمان بیاورد بدون شک او از اهل بهشت است، او مانند کسی است که هرگز معصیت نکرده است، و کسی که بعد از ایمان و عمل صالح کافر شود، بدون شک از اهل دوزخ است، و او مانند کسی است که اصلاً حسنه ای ندارد در این مورد هیچ اختلافی وجود ندارد. بحث در اینجاست، کسی که ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد و سپس معصیت کند و همواره عمل او بر طاعات و کبائر در طول زندگی اش استمرار یابد، همان طور که از برخی مردم دیده می شود، به عقیده ما این چنین فردی به بهشت می رود، هرچند پس از دوزخ باشد، و به مقتضای وعد و وعید، این چنین فردی سزاوار ثواب و عقاب است و برای او تحابطی وجود ندارد. کسی اهل خلود در دوزخ است که پیش از توبه بمیرد، و این در مذهب و عقیده معتزله دیده می شود و طاعات آنان به وسیله معاصی و کبائر باطل می شود، که «انّ السیئات یذهبن الحسنات»؛ یعنی معاصی حسنات را از بین می برد.»3

احباط از منظر متکلمان شیعه

مرحوم سید مرتضی علم الهدی بحث احباط و تکفیر را به مسأله ثواب و عقاب می کشاند و سپس مسأله تحابط را باطل می داند، وی معتقد است که ثواب بعد از ثابت شدن با هیچ چیز از بین نمی رود و عقاب وقتی که به مرحله ثبوت رسید، جز عفو از ناحیه حق تعالی چیزی آن را زایل نمی کند، بدین سان تنها یک سبب بیرونی است که عمل را زایل می کند نه ذات خود عمل؛ سپس می افزاید: با این جملات، نادرستی تحابط روشن می شود.»4

شیخ الطائفه طوسی در مسأله احباط می نویسد:

«در باور ما هیچ یک از سزاوار شدن پاداش و کیفر، یکدیگر را نابود نمی کنند و فرمان برداری کردن و گناه کردن نیز یکدیگر را از میان نمی برند، پس هر گاه کسی سزاوار پاداش گرفتن شود هیچ چیزی این سزاواری را نابود نمی گرداند؛ مگر بخشش کردن به او.»5

خواجه نصیرالدین طوسی احباط را به دلیل عقلی و نقلی انکار کرده است:

«و الاحباط باطل، لاستلزامه الظلم و لقوله تعالی 'فمن یعمل مثقال ذرّة خیراً یره'»6

احباط باطل است؛ به دو دلیل عقلی و نقلی، به دلیل عقلی باطل است، زیرا ظالم بودن حق تعالی را در پی دارد (یعنی اینکه یک معصیت پس از ارتکابش و ثبوت تمامی طاعات پیشین را باطل سازد)، این ظلم است؛ دلیل نقلی عبارت است از این آیه که فرمود: «هرکس به اندازه ذره ای کار نیک انجام دهد، نتیجه عملش را خواهد دید». البته فرمایش خواجه ناتمام است که در جای خود بحث خواهد شد.

از ظاهر کلام علامه حلی در شرح کلمات خواجه این گونه به نظر می رسد که «احباط» را بدان معنایی که معتزله گرفته اند نمی پذیرد و آن را ردّ می کند. البته اظهار نظری نفرموده است و دلیلی نیز نیاورده است.7

ابن میثم بحرانی بعد از نقل نظریات معتزله و ابوعلی جبایی و ابوهاشم، می فرماید:
«و عندنا أنّه یجوز أن یجتمع له المستحقّان؛ الثواب و العقاب معاً.»8

به عقیده ما کسی که سزاوار ثواب و عقاب شد، برای چنین فردی هم ثواب و هم عقاب قابل جمع است.
بر خلاف معتزله که می گوید برای مکلف استحقاق ثواب و عقاب قابل جمع نیست و مکلف فقط مستحق یا ثواب است یا عقاب.

حکیم متأله ملاعبدالرزاق لاهیجی نیز از کسانی است که از دیدگاه فلسفی مسأله احباط را بررسی کرده است و آن را باطل می داند و دلائلی را برای ردّ تحابط ارائه می کند.9 و همچنین از فحوای کلام میرداماد10 و صدرالدین شیرازی11 نیز استفاده می شود که آنان احباط را به نوعی ردّ می کنند و باطل می دانند؛ حاجی سبزواری نیز بر نادرستی تحابط تصریح دارد.12

دیگر از متألهین شیعه که با مسأله احباط به تهافت پرداخته اند علامه شعرانی است که در شرح بعضی فقرات صحیفه مبارکه سجادیه بر آن برهان آورده است.13 و نیز علامه طباطبایی14 و استاد شهید مطهری15 این بحث را مطرح کرده اند و احباط را به معنایی که معتزله در نظر گرفتند، باطل می دانند.