عوامل تشدید مجازات در فقه وحقوق

چکیده

امروزه کیفیت و حدود تاثیر عوامل تشدید بر مجازات، در حقوق جزا از مباحث قابل توجه و جدی است؛از نظر فقه امامیه، عوامل متعددی در تشدید مجازات دخیل است و شرایط زمانی و مکانی و روانی و... بدون شک فرق بسیار در میان مجازات افراد ایجاد می‏کند. عمده عوامل که توجه‌اندیشمندان و حقوقدانان اسلامی را به خود معطوف کرده علل عمومی تشدید مجازات است که در هر جرمی مصداق پیداکند، موجب تشدید مجازات خواهد بود و جهات عمومی تشدید مجازات در حقوق جزای ما انحصارا در دو مورد تعدد و تکرار جرم مصداق پیدا می‌کند. در بحث تعدد جرم، فقیهان در برخی موارد قایل به اجرای مجازات اشد و در برخی دیگر قایل به جمع مجازات‌‌ها شده‌اند. و در مبحث تکرار جرم که بیشتر در بحث حدود و تعزیرات مطرح شده است فقیهان به تشدید مجازات حکم کرده‌اند.

واژگان کلیدی: علل و عوامل، عمومی، تشدید مجازات، تعدد، تکرار.

مقدمه

یکی از موضوعات مهم که در حقوق جزای عمومی مورد بحث و معرکه‌ی تضارب آرا بوده است و فقهای اسلامی نیز از قدیم الایام آنرا مطمح نظر قرار داده‌اند، مسئلة تشدید مجازات و شناسائی عواملی است که موجب آن می‌گردد. بدون شک هر «جرمی‏» از هر «مجرمی‏» با عمد و اختیار سر زند استحقاق‏ «جریمه و مجازات‏» دارد، ولی باز بدون تردید همه‌ی «مجرمین‏» یکسان نیستند، و شرایط زمانی و مکانی و روانی و خصوصیات دیگر آن‌ها و... بدون شک فرق بسیار در میان آن‌‌ها ایجاد می‏کند، به‏گونه‌ای که نمی‏توان همه را در جرم واحد مشمول مجازات واحدی‏ شمرد.

به همین دلیل، امروز در تمام قوانین جهان، اموری را به عنوان عوامل تشدید و تخفیف در کنار قوانین کیفری و جزائی قرار می‏دهند، ولی در نظام حقوقی و کیفری اسلام از 14 قرن پیش‏ این امور به صورت جامع و جالبی پیش‏بینی شده است. امروزه کیفیت و حدود تأثیر عوامل تشدید بر مجازات در حقوق جزا از مباحث قابل توجه و جدی است و با توجه به اینکه قانون مجازات اسلامی نیز برگرفته از نظام کیفری و فقه اسلامی است، لذا بررسی نظام جزایی اسلام از نظر فقه امامیه در این خصوص امری ضروری به نظر می‌رسد، با این حال تا آنجایی که نگارنده سراغ دارد تاکنون بحثی با عنوان مستقل عوامل تشدید مجازات در کتاب‌‌های فقهی مطرح نشده است، ولی در ضمن مباحث به آن اشاره شده و مبانی آن تشریح شده است، که برای بررسی و تبیین هرچه بهتر این موضوع و قلمروی آن، برخی از پرسش‌‌ها و گره‌‌های فقهی را که می توان به کمک این بحث گشود، مورد مطالعه قرار می‌دهیم:

1) فلسفة مجازات و تشدید آن در فقه و حقوق اسلامی چیست؟

2) طبقه بندی عوامل تشدید مجازات بر چه مبنایی است؟

3)عوامل تشدید مجازات که در قانون مجازات اسلامی مورد بحث قرار می‌گیرند، کدامند؟

4) تعریف تعدد و تکرار چیست و چه فرقی میان‌اندو وجود دارد؟

5) حکم قاعدة تعدد و تکرار در حدود، قصاص، دیات و تعزیرات چیست؟